Śmierć osoby najbliższej jest jednym z najtrudniejszych doświadczeń w życiu człowieka. Zwłaszcza gdy jest ona tragiczna i niespodziewana, a taka właśnie jest śmierć w wyniku wypadków komunikacyjnych.

Czym jest zadośćuczynienie pieniężne?

Według definicji zadośćuczynienie pieniężne jest sposobem wyrównania szkody niemajątkowej. W przypadku śmierci bliskiego zadośćuczynienie może być przyznane jako zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego.

Mimo, że wskazane postacie zadośćuczynienia są różne, to dotyczą świadczeń należnych po śmierci bliskiego. Decydujące znaczenie dla określenia, które zadośćuczynienie nam przysługuje ma data tragicznego wypadku. Jeżeli miał on miejsce przed 3 sierpnia 2008 r. wówczas przysługuje zadośćuczynienie za naruszenie dobra osobistego. Wyrok Sądu Apelacyjnego z 2007 roku sygn. akt I ACa 1137/07 "mówi", że śmierć bliskiego spowodowana przez osobę trzecią stanowi naruszenie dobra osobistego najbliższych członków rodziny w postaci m.in. prawa do życia w pełnej rodzinie.

W przypadku zdarzeń od tej daty mamy prawo domagać się zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Poza różnicą w samej nazwie nie ma jednak większych różnic co do tego komu należne świadczenie przysługuje.

Czy warto wystąpić o zadośćuczynienie?

Są to częste rozterki rodziny po stracie bliskiego. U niektórych występuje poczucie że, kwota otrzymanego świadczenia stanowi o wartości życia, które straciła osoba dla nich bliska, że jest to swego rodzaju „cena” życia. Panuje poczucie winy wzbogacenia się na śmierci bliskiego czy po jego śmierci. Jednak niejest to prawda. Jest przecież oczywiste, że nie ma takich pieniędzy, które stanowią równowartość życia. Nie taki jest też cel jaki ma pełnić zadośćuczynienie.

Dodatkowo pojawiają się także obawy dotyczące tzw. „rozgrzebywania” ran, powracania do trudnych wspomnień. Dlatego zawsze należy pamiętać, że kwota zadośćuczynienia choć powinna być w odpowiedniej kwocie, to ma jedynie złagodzić krzywdę, wynagrodzić w niewielkim jedynie zakresie negatywne przeżycia związane z cierpieniem psychicznym.

Kto może wystąpić o zadośćuczynienie za śmierć bliskiego?

Polskie prawo przewiduje możliwość przyznania zadośćuczynienia „najbliższym członkom rodziny zmarłego”. Co ciekawe samo pojęcie „rodziny” nie zostało przez ustawodawcę zdefiniowane. Istotą pojęcia i definicją „rodziny” zajmuje się wielu specjalistów z różnych dziedzin nauki. Warto jednak zwrócić uwagę, że nie bez powodu posłużono się określoną kolejnością słów, kładąc szczególny nacisk na słowo „najbliższy” członek rodziny.

Nie jest już tożsame z pojęciem „członek najbliższej rodziny”. Innymi słowy mówiąc o bliskości przy ustalaniu kręgu osób, które mogą wystąpić o zadośćuczynienie za śmierć decyduje nie sam fakt bycia członkiem najbliższej rodziny, ale fakt rzeczywiście bliskiej i zażyłej relacji łączącej dane osoby.

Oznacza to, że o zadośćuczynienie za śmierć mogą wystąpić nie tylko osoby ze sobą spokrewnione, które łączą więzy krwi. Jednak należy zawsze pamiętać o tym, że to czy ktoś jest najbliższym członkiem rodziny zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Czy zatem np. każdy współmałżonek otrzyma zadośćuczynienie za śmierć współmałżonka? Niekoniecznie, ponieważ w sytuacji gdy żyli w patologicznej relacji, gdzie była przemoc fizyczna lub psychiczna albo było to tylko tzw. „małżeństwo na papierze” nie będzie najważniejszego elementu decydującego o byciu rodziną: bliskości relacji.

Czy matka, która porzuciła swoje nowo narodzone dziecko, nie dbała o nie i się nim nie interesowała, może po śmierci tego dziecka wystąpić o zadośćuczynienie pieniężne za naruszenie jej dobra osobistego albo za krzywdę? Oczywiście, że nie, ponieważ nie udowodni, że łączyły ją z dzieckiem bliskie relacje, ponieważ ich nie było. Opisane przykłady wskazują, że sam fakt pokrewieństwa i przynależności do kręgu członków najbliższej rodziny nie wystarczy i nie decyduje o prawie do zadośćuczynienia za śmierć.

Czy o wysokości zadośćuczynienia za śmierć decydują możliwości zarobkowe jakie miał zmarły za życia, albo to jaki wykonywał zawód czy wykształcenie?

Nie, o zadośćuczynieniu decydują zawsze i przede wszystkim relacje, stopień zażyłości a te są niezależne (a przynajmniej powinny być) od sytuacji materialnej poszkodowanego.

Komu należy się zadośćuczynienie pieniężne za śmierć?

Różnorodność ludzkich relacji, a zwłaszcza indywidualne okoliczności w danym kręgu rodzinnym wykluczają stworzenie z góry określonego katalogu osób najbliższych. O bliskości zawsze decyduje faktyczny stopień relacji a nie stopień pokrewieństwa czy powinowactwa. Do kręgu takich osób najczęściej będą należeć:

- współmałżonek, ale także partner lub narzeczony;

- rodzice biologiczni oraz przybrani (ojczym, macocha), rodzice zastępczy;

- dzieci biologiczne ale także przysposobione zarówno małoletnie jak i dorosłe

- rodzeństwo, w tym również przyrodnie (dyskusyjne czy także rodzeństwo tzw. przybrane, czyli nie spokrewnione, ale wspólnie się wychowujące - jeżeli ich relacje były bliskie i zażyłe- to wydaje się że taka podstawa istnieje);

- niekiedy dziadkowie, wnuki, wujostwo, kuzyni, teściowie, synowe, zięciowie - jednak te grupy w indywidualnych i uzasadnionych sytuacjach.

Ile wynosi zadośćuczynienie pieniężne za śmierć bliskiego?

Prawo mówi jedynie, że wypłata (kwota) tytułem zadośćuczynienia powinna być „odpowiednia” i mimo że jest to pojęcie niedookreślone to wydaje się być jednak właściwe. Ludzka krzywda jako pojęcie ściśle subiektywne nie ma charakteru wymiernego i policzalnego. Dlatego jej oszacowanie w formie pieniężnej jest niezwykle trudne.

Przesłanki, kryteria, czynniki którymi należy się kierować i które powinny być brane pod uwagę wypracowało orzecznictwo sądowe oraz wiele dyscyplin naukowych jak socjologia, psychologia, pedagogika. Kluczowymi elementami, jakie są brane pod uwagę przy szacowaniu wysokości zadośćuczynienia są przede wszystkim:

- stopień pokrewieństwa (inna kwota dotyczyć będzie brata, a inna rodzica, jeszcze inna dziecka)

- wiek poszkodowanego i bliskiego (inną wysokość zadośćuczynienia uzyska małe dziecko po śmierci rodzica a inną dorosłe, usamodzielnione dziecko z własna rodziną)

- charakter relacji, jej długość

- wspólne zamieszkiwanie lub zamieszkiwanie w bliskości, częstotliwość, charakter i rodzaj utrzymywanych kontaktów;

- długotrwałość i nasilenie cierpienia psychicznego (pogorszenia sytuacji życiowej, tj. stanu psychicznego) w tym przebieg żałoby (czy nie był to dodatkowo przebieg powikłany);

- poczucie osamotnienia, pustki po śmierci bliskiego, fakt posiadania innych bliskich lub ich brak;

- zdolność i możliwość zaakceptowania zmian związanych ze strata bliskiego;

- wspólne plany, wspólny krąg znajomych;

- brak ułożenia sobie życia lub wręcz brak takiej możliwości (np. utrata jedynego dziecka przy jednoczesnym braku możliwości posiadania innych dzieci);

- brak poczucia bezpieczeństwa, strach przed samotnością i wiele innych.

Jak udokumentować i wykazać krzywdę albo naruszenie dobra osobistego jakim jest prawo do życia w rodzinie, prawo do posiadania rodziny, do wychowywania się w pełnej rodzinie?

Podstawowym dokumentem jest opis krzywdy, cierpienia i relacji jakie łączyły członka rodziny z poszkodowanym, który w wyniku wypadku zmarł.

Pozostałe dokumenty to:

- kopia aktu zgonu;

- kopia aktu małżeństwa, urodzenia w przypadku krewnych występujących o zadośćuczynienie za śmierć;

- dokumentacja z terapii psychologicznej z leczenia psychiatrycznego (jeżeli takie były prowadzone);

- dodatkowe opisy świadków (np. innych krewnych, znajomych, sąsiadów, współpracowników potwierdzających relacje i stopień bliskości);

- opinie pedagoga szkolnego, wychowawcy, nauczycieli (gdy o zadośćuczynienie występuje dziecko);

- dokumentacja medyczna, w przypadku gdy w związku ze śmiercią bliskiego doszło do gwałtownego i istotnego pogorszenia się istniejącej choroby, np. dotyczącej układu krążenia, cukrzycy, itp.

Podstawy prawne:

na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c.

art. 446 § 4 k.c